جنتامایسین (Gentamicin)

معرفی دارو

آمینوگلیکوزید · باکتریوسید وابسته به غلظت (مهار سنتز پروتئین، ریبوزوم 30S)

نام‌های تجاری: Gentocin®, Garamycin®

طیف اثر

کاربردها و دوزهای دامپزشکی

اشکال دارویی

• آمپول 80 mg/2 mLموجود در ایران
• آمپول 40 mg/1 mLموجود در ایران
• آمپول 20 mg/2 mL (کودکان)موجود در ایران
• ویال 5% (دامی)موجود در ایران

نکات ایمنی و بالینی

• ⚠️ دو سمیت اصلی: نفروتوکسیسیتی (نکروز توبولی؛ معمولاً پس از قطع دارو برگشت‌پذیر — جنتامایسین ممکن است از سایر آمینوگلیکوزیدها اندکی نفروتوکسیک‌تر باشد) و اتوتوکسیسیتی (آسیب عصب هشتم؛ در جنتامایسین علائم دهلیزی/تعادلی شایع‌تر است و می‌تواند دائمی باشد)؛ بلوک عصبی‌عضلانی هم ممکن است رخ دهد.
• عوامل خطر سمیت: بیماری کلیوی زمینه‌ای، سن خیلی کم (نوزادی) یا سالمندی، تب، سپسیس و دهیدراسیون. پیش از شروع حیوان را هیدراته و عملکرد کلیه را ارزیابی کنید.
• 🐱 گربه‌ها به سمیت (به‌ویژه دهلیزی/تعادلی) بسیار حساس‌ترند؛ با احتیاط بیشتر، دوز محافظه‌کارانه‌تر و دورهٔ کوتاه‌تر.
• برای مصرف سیستمیک، تجویز یک‌بار در روز بر تقسیم‌شده ارجح است: هم اثربخشی بهتر (کشت وابسته به غلظت + اثر پس‌آنتی‌بیوتیکی) و هم سمیت کلیوی کمتر. استثناء: بیمار نوتروپنیک/سرکوب‌ایمنی ممکن است به دوز مکررتر (هر ۸ ساعت) نیاز داشته باشد.
• پایش سطح سرمی (TDM) در مصرف سیستمیک توصیه می‌شود: پیک باید دست‌کم 20 µg/mL و نمونهٔ ۴ساعته کمتر از 10 µg/mL باشد. ادرار را از نظر کست و عملکرد کلیه (BUN/کراتینین) پایش کنید.
• فقط تزریقی مؤثر است (از راه خوراکی جذب سیستمیک ندارد). برای وریدی در نرمال‌سالین یا دکستروز ۵٪ رقیق و طی دست‌کم ۳۰ دقیقه انفوزیون شود؛ جذب از راه IM و SC خوب است (>۹۰٪). با آموزش، صاحب حیوان می‌تواند تزریق زیرجلدی را در خانه انجام دهد، اما پایش باید ادامه یابد.
• روی بی‌هوازی‌ها بی‌اثر است و در آبسه/محیط اسیدی/کم‌اکسیژن فعالیتش افت می‌کند (آبسه باید تخلیه شود). روی استرپتوکوک و انتروکوک به‌تنهایی قابل‌اتکا نیست و برای این‌ها با بتالاکتام هم‌افزایی می‌دهد.
• با بتالاکتام‌ها (پنی‌سیلین/سفالوسپورین) در یک سرنگ/لاین مخلوط نکنید — آمینوگلیکوزید غیرفعال می‌شود (جنتامایسین به این اثر بسیار حساس است)؛ جداگانه تزریق شوند.
• تداخل: دیورتیک‌های لوپ (فوروزماید) یا اسمزی (مانیتول) و سایر داروهای نفروتوکسیک (آمفوتریسین B، وانکومایسین، سیس‌پلاتین، پلی‌میکسین) خطر سمیت را افزایش می‌دهند؛ بی‌هوشی عمومی و شل‌کننده‌های عضلانی بلوک عصبی‌عضلانی را تشدید می‌کنند (احتیاط ویژه در میاستنی‌گراویس).
• در آبستنی کلاس C (از جفت عبور می‌کند؛ خطر آسیب عصب هشتم یا کلیهٔ جنین)؛ فقط در عفونت جدی و با سنجش سود در برابر زیان. در سگ‌های کاری (پلیس، جست‌وجو و نجات و…) که برای انجام وظایف به دستورات صوتی وابسته‌اند، می‌تواند کاهش شنوایی/ناشنوایی و افت عملکرد ایجاد کند؛ در خرگوش و جوندگان نیز با احتیاط/منع مصرف. فرم تزریقی ۱۰۰ mg/mL مخصوص دام بزرگ است و برای سگ و گربه مناسب نیست.

منابع ذکرشده

1. BSAVA 2023 / Plumb's
2. ISCAID / BSAVA 2023
3. BSAVA 2023 / Hardie 2000
4. Hartmann & Greene 2005