بیهوشی و آرام‌بخشی

پیش‌داروی آسپرومازین، القا با کتامین و دیازپام

Name: پروتکل آسپرومازین ← کتامین + دیازپام | VetFluid
Creator: دکتر علیرضا پیرانی
Published: 2026-10-19

پیش‌داروی عضلانی، سپس بیهوشی کوتاه با دیازپام و کتامین وریدی، هر کدام در سرنگ جدا؛ برای اقدام‌های کوتاهی که به بی‌دردی قوی نیاز ندارند.^1,2,3

حیوان سالمسگ و گربه

محاسبهٔ دوز و حجم برای بیمار

این صفحه مرجعی آموزشی برای دامپزشکان و دانشجویان دامپزشکی است و جایگزین معاینهٔ دقیق، قضاوت بالینی و تصمیم نهایی دامپزشک معالج نیست. دوزها برای حیوان بالغ و به ازای هر کیلوگرم آمده‌اند؛ مقدار و حجم هر دارو برای یک بیمار، و دوز نوزاد و سالمند، در خود ابزار حساب می‌شود.

ترتیب کار

به ازای هر کیلوگرم وزن

1 آمادگی پیش از بیهوشی پیش از تزریق

حیوان سالم: آب آزاد است؛ غذا را 4 تا 6 ساعت پیش از بیهوشی قطع کنید.⁴
حیوان زیر 8 هفته یا زیر 2 کیلوگرم: غذا را بیش از 1 تا 2 ساعت قطع نکنید، قند خون را پیش، حین و پس از القا پایش کنید و او را نخستین بیمار روز بگذارید.⁴
حیوانی که سابقه یا خطر برگشت محتویات معده دارد: آب و غذا را 6 تا 12 ساعت قطع کنید.⁴

2 پیش‌دارو دقیقهٔ صفر

آسپرومازین آرام‌کننده (فنوتیازین)

سگ 0.01 تا 0.03 میلی‌گرم بر کیلوگرم²
گربه 0.025 تا 0.1 میلی‌گرم بر کیلوگرم²

مسیر: عضلانی (IM)

یک نوبت تزریق عضلانی، در همین بازه.²
آسپرومازین اثر سقفی دارد: دوز بیشتر از این بازه آرام‌بخشی را عمیق‌تر نمی‌کند، بلکه فقط مدت اثر را طولانی‌تر و خطر افت فشار را بیشتر می‌کند.^5,6

اثرهای این دارو

آرام‌بخشی خفیف تا متوسط ایجاد می‌کند.⁷
به داروی القای کمتری نیاز است؛ حدود یک‌سوم کمتر.^5,6
شلی عضله و کیفیت بازگشت از بیهوشی کتامین را بهتر می‌کند و ترشح بزاق را کاهش می‌دهد.⁷
بی‌دردی ندارد.⁵
رگ‌ها را گشاد می‌کند؛ فشار خون و دمای بدن پایین می‌آید.^5,6

3 صبر و آماده‌سازی 15 تا 30 دقیقه

پیش‌دارو معمولاً 15 تا 30 دقیقه پیش از القا داده می‌شود.⁷
در این فاصله رگ‌گیری کنید.
پیش از القا 3 دقیقه اکسیژن 100% بدهید؛ این کار ذخیرهٔ اکسیژن کافی برای حدود 6 دقیقه فراهم می‌کند.²
در گربه، اوج آرام‌بخشی آسپرومازین تا 20 تا 30 دقیقه طول می‌کشد.⁸

4 القا پس از دورهٔ انتظار

دیازپام بنزودیازپین

سگ 0.1 تا 0.4 میلی‌گرم بر کیلوگرم²
گربه 0.1 تا 0.4 میلی‌گرم بر کیلوگرم²

مسیر: وریدی (IV)

در سرنگ جدا و درست پیش از تزریق بکشید؛ آن را با کتامین یا داروی دیگری در یک سرنگ نکشید و رقیق نکنید.^3,9,10
پیش از کتامین، آهسته وریدی تزریق کنید؛ مراقب باشید دارو بیرون رگ نریزد.^1,9
پس از آرام‌بخشی متوسط، انتهای پایین بازه کافی است.²

اثرهای این دارو

عضله را شل می‌کند و سفتی عضلهٔ ناشی از کتامین را کاهش می‌دهد.^2,7
به داروی بیهوشی کمتری نیاز است.¹¹
به‌تنهایی ممکن است به‌جای آرامش سبب تحریک شود؛ به‌ویژه در گربه.^8,10,11
بی‌دردی آن ناچیز است و بر قلب و تنفس اثر اندکی دارد.¹¹
در آب حل نمی‌شود: تزریق عضلانی آن دردناک است و جذب آن قابل پیش‌بینی نیست؛ تزریق وریدی آن ممکن است رگ را ملتهب کند.^9,10,11
ممکن است بازگشت از بیهوشی کتامین را طولانی‌تر کند.¹
اثر آن با فلومازنیل برمی‌گردد.^10,11

5 القا بلافاصله پس از دیازپام

کتامین بیهوش‌کنندهٔ تجزیه‌ای

سگ 2 تا 5 میلی‌گرم بر کیلوگرم²
گربه 2 تا 5 میلی‌گرم بر کیلوگرم²

مسیر: وریدی (IV)

بی‌دردی احشایی کتامین ضعیف است: برای جراحی احشایی (مثل جراحی شکم) به‌تنهایی مناسب نیست؛ آن را فقط همراه اپیوئید به کار ببرید.^7,12

بلافاصله پس از دیازپام، از سرنگ جدا، آهسته و تا رسیدن به اثر مطلوب وریدی تزریق کنید.^1,2,3
از انتهای پایین شروع کنید و فقط در صورت نیاز تا انتهای بالا افزایش دهید.²

اثرهای این دارو

بیهوشی سریع، قابل پیش‌بینی و کوتاه ایجاد می‌کند.⁷
بی‌دردی و فراموشی ایجاد می‌کند. بی‌دردی پیکری (پوست، عضله، استخوان) خوب است، ولی بی‌دردی احشایی ضعیف است؛ برای جراحی بزرگ، بسیار دردناک یا احشایی به‌تنهایی کافی نیست.^1,12
ضربان قلب، فشار خون و برون‌ده قلب را بالا می‌برد. تنفس را معمولاً کمتر از دیگر داروهای القا تضعیف می‌کند، ولی تضعیف تنفس با افزایش دوز بیشتر می‌شود و توقف تنفس، به‌ویژه در گربه، گزارش شده است.^1,7
به‌تنهایی سبب سفتی عضله می‌شود؛ به همین دلیل همراه دیازپام داده می‌شود.^1,2
چشم‌ها باز می‌مانند و ترشح بزاق افزایش می‌یابد.^1,7

6 لوله‌گذاری و محافظت از چشم بلافاصله پس از القا

هرچه زودتر لولهٔ نای را قرار دهید؛ رفلکس‌های حلق و حنجره تا حدی باقی می‌مانند، ولی راه هوایی را ایمن نمی‌کنند.^1,2
چشم‌ها باز می‌مانند: از پماد یا قطرهٔ محافظ قرنیه استفاده کنید و هر 2 تا 4 ساعت تکرار کنید.^1,2
در گربه، حنجره با تحریک دچار اسپاسم می‌شود: پیش از لوله‌گذاری، حداکثر 0.2 میلی‌لیتر لیدوکائین 2% بدون اپی‌نفرین را با سرنگ 1 میلی‌لیتری بی‌سوزن روی غضروف‌های آریتنوئید بچکانید و 60 تا 90 ثانیه، همراه اکسیژن، صبر کنید. اسپری نازل‌دار ممکن است به مخاط حنجره آسیب بزند.⁸
در گربه، اگر اسپاسم حنجره رخ داد، دست نگه دارید، اکسیژن بدهید و عمق بیهوشی را بسنجید؛ پیش از تلاش دوباره 60 تا 90 ثانیه صبر کنید. اسپاسم حنجره معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شود.⁸

7 بیهوشی 10 تا 20 دقیقه

یک نوبت دیازپام و کتامین حدود 10 تا 20 دقیقه بیهوشی ایجاد می‌کند.^1,7
برای اقدام طولانی‌تر، بیهوشی را با داروی استنشاقی ادامه دهید.¹

8 بازگشت از بیهوشی معمولاً تا 2 ساعت

بازگشت از بیهوشی در محیطی آرام و ساکت انجام شود.¹
بازگشت کامل از کتامین معمولاً تا 2 ساعت طول می‌کشد؛ گاهی بیشتر. دیازپام ممکن است این زمان را طولانی‌تر کند.¹
اثر آسپرومازین 4 تا 6 ساعت باقی می‌ماند و داروی برگشت‌دهنده ندارد؛ دما و فشار خون را پایش کنید.^8,11,13

گزینه‌های این پروتکل

اپیوئید (اختیاری)

برای جراحی یا اقدام دردناک، یک اپیوئید را همراه پیش‌دارو انتخاب کنید.

بدون اپیوئید برای اقدام‌هایی که به بی‌دردی قوی نیاز ندارند
متادون بی‌دردی قوی؛ استفراغ کم
- سگ 0.4 میلی‌گرم بر کیلوگرم²
- گربه 0.4 میلی‌گرم بر کیلوگرم²
دقیقهٔ صفر
مورفین بی‌دردی قوی؛ ممکن است استفراغ ایجاد کند
- سگ 0.5 میلی‌گرم بر کیلوگرم²
- گربه 0.2 میلی‌گرم بر کیلوگرم²
دقیقهٔ صفر
بوپرنورفین بی‌دردی متوسط و طولانی؛ شروع کند
- سگ 0.02 میلی‌گرم بر کیلوگرم²
- گربه 0.02 میلی‌گرم بر کیلوگرم²
دقیقهٔ صفر

زمان‌ها

بیهوشی با یک نوبت القا: 10 تا 20 دقیقه^1,7
از پیش‌دارو تا القا: 15 تا 30 دقیقه⁷
بازگشت کامل از کتامین: معمولاً تا 2 ساعت¹
اثر آسپرومازین: 4 تا 6 ساعت^8,13

مثلث بیهوشی این پروتکل

درصد هر ضلع اندازه‌گیری نیست، بلکه درجهٔ کیفی منابع است: کامل 100، خوب 75، نسبی 50، کم 25، ندارد صفر. درصد به اوج اثر پس از القا مربوط است، نه به کل مدت.

بیهوشی از دست رفتن هوشیاری — 100% (کامل)
- القای وریدی با دیازپام و کتامین سریع است و لوله‌گذاری را زود ممکن می‌کند.²
- آرام‌کننده‌ها اثر کتامین را تقویت می‌کنند.¹
بی‌دردی مهار درد — 50% (نسبی)
- فقط کتامین بی‌دردی ایجاد می‌کند: بی‌دردی پیکری خوب، ولی بی‌دردی احشایی ضعیف. برای جراحی بزرگ، بسیار دردناک یا احشایی به‌تنهایی کافی نیست.^1,12
- آسپرومازین بی‌دردی ندارد و بی‌دردی دیازپام ناچیز است.^5,11
شلی عضلانی شل شدن عضله‌ها — 50% (نسبی)
- دیازپام سفتی عضلهٔ کتامین را کم می‌کند.^2,7
- آرام‌کنندهٔ پیش از کتامین شلی عضله را بهتر می‌کند.⁷

فشار خون: ممکن است پایین بیاید

داروی آسپرومازین باعث افت فشار خون می‌شود. اگر این دارو را به سگ تزریق کرده‌اید، روی خاصیت بالابرندهٔ فشار خون کتامین حساب نکنید؛ زیرا کتامین نمی‌تواند این افت فشار را جبران کند و همچنان خطر پایین آمدن فشار خون وجود دارد.^6,13,14
در گربه، کتامین فشار خون را بالا می‌برد و آسپرومازین آن را پایین می‌آورد؛ فشار ممکن است پایین بیاید.^1,13
کتامین ↑ بالا می‌برد: ضربان قلب، فشار خون و برون‌ده قلب را بالا می‌برد.^1,11
آسپرومازین ↓ پایین می‌آورد: رگ‌ها را گشاد می‌کند و فشار خون را پایین می‌آورد؛ به‌ویژه با دوز بالا یا در کمبود حجم خون.^5,6,13
دیازپام – اثر کم: بر قلب و گردش خون اثر اندکی دارد.¹¹

پیش از شروع: منع مصرف

منع مصرف کتامین را در این موارد ندهید: نارسایی شدید قلب، شک به بیماری ریه، فشار خون بالا، آسیب عروق مغز، بیماری کبد یا کلیه، اکلامپسی، گلوکوم، تشنج یا صرع، میلوگرافی، و حساسیت به دارو. جراحی حلق، حنجره، نای یا نایژه هم بدون شل‌کنندهٔ کافی و لوله‌گذاری ممنوع است.¹
منع مصرف اگر حیوان افت فشار، کم‌آبی یا کمبود حجم خون دارد، آسپرومازین ندهید؛ ابتدا کم‌آبی را جبران کنید.^5,6,8
منع مصرف آسپرومازین را به حیوان آبستن ندهید.⁶

احتیاط‌ها و نکته‌ها

احتیاط هر دارو را در سرنگ جدا بکشید. دیازپام و کتامین با هم سازگار نیستند؛ آن‌ها را در یک سرنگ نکشید.^1,3,6,9
احتیاط دیازپام را عضلانی تزریق نکنید: تزریق عضلانی آن دردناک است، جذب آن قابل پیش‌بینی نیست و ممکن است آبسه ایجاد کند.^5,10,11
احتیاط برای اقدام دردناک کافی نیست: آسپرومازین بی‌دردی ندارد، بی‌دردی دیازپام ناچیز است و بی‌دردی کتامین کوتاه و در احشا ضعیف است. برای جراحی یا اقدام دردناک، یک اپیوئید هم انتخاب کنید.^1,5,7,11,12
احتیاط برای اقدام طولانی‌تر، بیهوشی را با داروی استنشاقی ادامه دهید؛ دیازپام بازگشت از بیهوشی را طولانی‌تر می‌کند.¹
احتیاط دیازپام را به‌تنهایی به حیوان سالم ندهید؛ ممکن است سبب تحریک شود، به‌ویژه در گربه. بلافاصله پس از آن کتامین بدهید.^1,8,11
احتیاط دمای بدن را پایش کنید و حیوان را گرم نگه دارید.^5,6
احتیاط سگ دارای جهش MDR1 (ABCB1) دوز کمتری از آسپرومازین می‌خواهد؛ مقدار این کاهش معلوم نیست و در مقدارهای برنامه لحاظ نشده است.²
احتیاط در باکسر و نژادهای پوزه‌کوتاه ممکن است غش (سنکوپ) رخ دهد؛ دوز کم بدهید.⁶
احتیاط نژادهای بزرگ به آسپرومازین حساس‌ترند؛ کمترین دوز ممکن را بدهید.⁶
نکته اثر دیازپام با فلومازنیل برمی‌گردد؛ آسپرومازین داروی برگشت‌دهنده ندارد.^7,10,11
احتیاط در گربه، بخشی از کتامین بدون تغییر از کلیه دفع می‌شود؛ در نارسایی کلیه احتیاط کنید.²

داروهای برگشت‌دهنده و اورژانس

فلومازنیل برگرداندن اثر دیازپام
آمپول 0.5 میلی‌گرم در 5 میلی‌لیتر (0.1 میلی‌گرم در میلی‌لیتر)
- نوبت نخست، از کمترین مقدار — وریدی (IV): 0.01 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁷
- اگر آرام‌بخشی بیش از حد یا طولانی شد یا تنفس ضعیف شد. اگر لازم بود، همین مقدار را تکرار کنید تا به اثر برسید؛ روی هم تا 0.2 میلی‌گرم بر کیلوگرم.^7,8
آتروپین کندی ضربان قلب
آمپول 0.5 میلی‌گرم در 1 میلی‌لیتر؛ با آمپول 10 میلی‌گرم در میلی‌لیتر اشتباه نشود
- وریدی (IV): 0.01 تا 0.02 میلی‌گرم بر کیلوگرم^8,15
- عضلانی (IM): 0.02 تا 0.04 میلی‌گرم بر کیلوگرم¹⁵
- برای کندی ضربان قلب، به‌ویژه همراه افت فشار خون. کندی ضربانی را که داروها ایجاد کرده‌اند، می‌توان با داروی برگشت‌دهنده یا آتروپین درمان کرد.^2,15

منابع

برچسب رسمی کتامین دامپزشکی 100 میلی‌گرم در میلی‌لیتر (SPC بریتانیا، ژوئیهٔ 2025) VMD SPC 432087
راهنمای بیهوشی و پایش سگ و گربه، AAHA 2020 Grubb TL et al. J Am Anim Hosp Assoc 2020;56:59-82
برگهٔ اطلاعات کتامین دامپزشکی 100 میلی‌گرم در میلی‌لیتر، بخش ناسازگاری‌ها (NOAH بریتانیا) NOAH Compendium -484860
جدول ناشتایی و درمان پیش از بیهوشی سگ و گربه، AAHA 2020 AAHA 2020 Anesthesia and Monitoring Guidelines: Fasting and Treatment Recommendations
راهنمای درد WSAVA 2022 Monteiro BP et al. J Small Anim Pract 2023;64:177-254
برچسب رسمی آسپرومازین دامپزشکی 2 میلی‌گرم در میلی‌لیتر (SPC بریتانیا، 2025) VMD SPC 1023705
کتاب بیهوشی و بی‌دردی دامپزشکی Lumb & Jones، ویرایش ششم 2024، فصل 59 (سگ و گربه) Lamont L et al. (eds). Wiley 2024
راهنمای بیهوشی گربه، AAFP 2018 Robertson SA et al. J Feline Med Surg 2018;20:602-634
برچسب رسمی دیازپام تزریقی 5 میلی‌گرم در میلی‌لیتر (FDA آمریکا، ژوئیهٔ 2021) FDA ANDA 070312, revised 07/2021
دستنامهٔ دامپزشکی مرک: داروهای ضدتشنج برای درمان اورژانسی تشنج در سگ و گربه (بازبینی آوریل 2025) Castel A. Merck Veterinary Manual 2025
داروهای بیهوشی در حیوانات کوچک، dvm360، 2008 Hanson G. dvm360 Proceedings 2008
دستنامهٔ دامپزشکی مرک: ضددردهای مورد استفاده در حیوانات (به‌روزرسانی سپتامبر 2024) Allweiler S. Merck Veterinary Manual 2024
دستنامهٔ دامپزشکی مرک: آرام‌کننده‌ها، آرام‌بخش‌ها و ضددردها (بازبینی 2025) Castel A. Merck Veterinary Manual 2025
مقایسهٔ دیازپام و کتامین با تیوپنتون برای القای بیهوشی در سگ سالم White KL, Shelton K, Taylor PM. Vet Anaesth Analg 2001;28:42-48
شناخت و درمان افت فشار خون در بیهوشی، Clinician's Brief (به‌روزرسانی نوامبر 2021) Mama K. Clinician's Brief 2021

محاسبهٔ دوز و حجم برای بیمار

آخرین به‌روزرسانی این صفحه: 2026-10-19