پیش‌داروی دکسمدتومیدین، القا با پروپوفول

ترتیب کار

به ازای هر کیلوگرم وزن

گزینه‌های این پروتکل

اپیوئید (اختیاری)

برای جراحی یا اقدام دردناک، یک اپیوئید را در همان سرنگ انتخاب کنید.

• بدون اپیوئید برای اقدام‌هایی که به بی‌دردی قوی نیاز ندارند
• متادون بی‌دردی قوی؛ استفراغ کم
  • سگ 0.4 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵
  • گربه 0.4 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵

  دقیقهٔ صفر

• مورفین بی‌دردی قوی؛ ممکن است استفراغ ایجاد کند
  • سگ 0.5 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵
  • گربه 0.2 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵

  دقیقهٔ صفر

• بوپرنورفین بی‌دردی متوسط و طولانی؛ شروع کند
  • سگ 0.02 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵
  • گربه 0.02 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵

  دقیقهٔ صفر

زمان‌ها

• بیهوشی با یک نوبت القا: 5 تا 10 دقیقه¹
• از پیش‌دارو تا القا: 15 تا 30 دقیقه¹
• آرام‌بخشی دکسمدتومیدین: 60 تا 180 دقیقه¹

مثلث بیهوشی این پروتکل

درصد هر ضلع اندازه‌گیری نیست، بلکه درجهٔ کیفی منابع است: کامل 100، خوب 75، نسبی 50، کم 25، ندارد صفر. درصد به اوج اثر پس از القا مربوط است، نه به کل مدت.

• بیهوشی از دست رفتن هوشیاری — 100% (کامل)
  • پروپوفول بیهوشی سریع، قابل پیش‌بینی و کوتاه ایجاد می‌کند و تا رسیدن به اثر داده می‌شود.^1,7
  • دکسمدتومیدین دوز لازم پروپوفول را کم می‌کند.^2,7
• بی‌دردی مهار درد — 25% (کم)
  • دکسمدتومیدین بی‌دردی ایجاد می‌کند، ولی بی‌دردی آن کمکی و کوتاه‌تر از آرام‌بخشی آن است.⁸
  • پروپوفول بی‌دردی ندارد: اگر اقدام دردناک باشد، حیوان پس از بیدار شدن درد را احساس می‌کند.^7,8
• شلی عضلانی شل شدن عضله‌ها — 75% (خوب)
  • پروپوفول شلی عضلهٔ بیشتری از کتامین و میدازولام ایجاد می‌کند.¹
  • آگونیست‌های آلفا-2 هم شلی عضله ایجاد می‌کنند.⁸
  • هنگام القا گاهی حرکت پا، پرش عضله یا لرزش چشم دیده می‌شود.⁷

فشار خون: ابتدا بالا، سپس عادی یا پایین

• دکسمدتومیدین فشار خون را ابتدا بالا می‌برد و سپس به حد عادی یا کمتر برمی‌گرداند، و پروپوفول هنگام القا آن را پایین می‌آورد؛ پس از القا فشار ممکن است پایین بیاید. ضربان قلب کند است.^2,7,8
• دکسمدتومیدین ↑↓ ابتدا بالا، سپس پایین: فشار خون را ابتدا بالا می‌برد و سپس به حد عادی یا کمتر از آن برمی‌گرداند؛ ضربان قلب را کم می‌کند.²
• پروپوفول ↓ پایین می‌آورد: فشار خون را وابسته به دوز پایین می‌آورد؛ تزریق سریع افت فشار و کندی ضربان قلب را بیشتر می‌کند.^5,7

پیش از شروع: منع مصرف

• منع مصرف دکسمدتومیدین را در این موارد ندهید: بیماری قلب و عروق، بیماری شدید سیستمیک، حیوان رو به مرگ، و حساسیت به دارو.²
• منع مصرف پروپوفول را به حیوانی که به پروپوفول یا اجزای امولسیون آن حساسیت دارد ندهید.⁷

احتیاط‌ها و نکته‌ها

• احتیاط بی‌دردی دکسمدتومیدین کم و کوتاه است و پروپوفول بی‌دردی ندارد: برای جراحی یا هر اقدام دردناک، یک اپیوئید هم انتخاب کنید.^7,8
• احتیاط این پروتکل برای حیوان سالم است. در حیوان بیمار یا ضعیف، دکسمدتومیدین را فقط پس از سنجیدن خطر و سود بدهید.²
• احتیاط دکسمدتومیدین، به‌ویژه پیش از پروپوفول، ضربان قلب را کند می‌کند و ممکن است ریتم آن را نامنظم کند؛ ضربان و ریتم قلب را پایش کنید.^2,8
• احتیاط آتروپین یا داروی آنتی‌کولینرژیک دیگر را همراه دکسمدتومیدین ندهید، مگر کندی ضربان و افت فشار خون با هم رخ دهند؛ ممکن است فشار خون بسیار بالا برود.^2,4,8
• احتیاط اگر آرام‌بخشی پیش‌دارو کافی نبود، پروپوفول بیشتری لازم می‌شود و عارضه‌های قلبی و تنفسی هم بیشتر است.⁵
• احتیاط در دیابت، بیماری کبد یا کلیه، فشار خون پایین یا بالا، و پس از ضربه (تروما)، دکسمدتومیدین را با احتیاط بدهید.⁸
• احتیاط در بیماری قلب، ریه، کبد یا کلیه، کمبود حجم خون، کمبود پروتئین خون، چربی بالای خون، و در حیوان بسیار لاغر، ضعیف یا سالمند احتیاط کنید؛ دوز کمتری ممکن است کافی باشد.^5,7
• احتیاط دمای بدن را پایش کنید و حیوان را در طول بیهوشی و بازگشت گرم نگه دارید.²
• احتیاط دکسمدتومیدین را دوباره تزریق نکنید؛ برای اقدام طولانی‌تر، بیهوشی را با داروی استنشاقی ادامه دهید.^1,2
• احتیاط مصرف دکسمدتومیدین در آبستنی و شیردهی توصیه نمی‌شود؛ ایمنی پروپوفول در جنین، نوزاد و شیردهی ثابت نشده است.^2,7
• احتیاط پروپوفول نگهدارندهٔ ضدمیکروبی ندارد: آن را با روش استریل بکشید، پس از باز کردن بلافاصله مصرف کنید و باقی‌مانده را دور بریزید. اگر امولسیون پس از تکان دادن آرام دوفاز ماند، مصرف نکنید.⁷
• احتیاط در نژادهای تازی‌مانند (مانند گری‌هاند)، حذف پروپوفول کندتر است و بازگشت ممکن است کمی طولانی‌تر باشد.^1,7
• نکته دکسمدتومیدین و اپیوئید را می‌توان در یک سرنگ کشید. پروپوفول را با داروی دیگری در یک سرنگ مخلوط نکنید؛ فقط با سرم قندی یا نمکی سازگار است.^1,7
• نکته کلرامفنیکل، کتوکونازول و لوپرامید حذف پروپوفول را کند و بازگشت را طولانی می‌کنند.⁷
• احتیاط در گربه، بیهوشی‌های پشت سر هم با پروپوفول ممکن است به آسیب گلبول قرمز (کم‌خونی با اجسام هاینز)، بی‌اشتهایی، اسهال و بازگشت طولانی بینجامد؛ اگر لازم است دوباره بیهوش شود، فاصلهٔ بیش از 48 ساعت این خطر را کم می‌کند.⁷

داروهای برگشت‌دهنده و اورژانس

• آتیپامزول برگرداندن اثر دکسمدتومیدین

  شکل 5 میلی‌گرم در میلی‌لیتر، دامپزشکی

  • عضلانی (IM): سگ: 10 برابر مقدار دکسمدتومیدین؛ گربه: 5 برابر مقدار دکسمدتومیدین^2,6
  • اگر لازم بود، در پایان اقدام یا اگر اثر دکسمدتومیدین تهدیدکنندهٔ حیات شد، عضلانی بدهید. آرام‌بخشی، بی‌دردی و اثر قلبی و تنفسی دکسمدتومیدین برمی‌گردد و حیوان معمولاً تا 15 دقیقه بیدار می‌شود و می‌ایستد.^2,6
  • اگر اقدام دردناک بود، درد را جداگانه درمان کنید، چون بی‌دردی دکسمدتومیدین هم برمی‌گردد. پس از تزریق، حیوان را در جایی آرام بگذارید؛ در سگ، در 10 دقیقهٔ نخست افت گذرای فشار خون دیده شده است.^6,8

منابع

1. کتاب بیهوشی و بی‌دردی دامپزشکی Lumb & Jones، ویرایش ششم 2024، فصل 59 (سگ و گربه) Lamont L et al. (eds). Wiley 2024
2. برچسب رسمی دکسمدتومیدین دامپزشکی 0.5 میلی‌گرم در میلی‌لیتر (SPC بریتانیا، 2025) VMD SPC 3080104
3. جدول ناشتایی و درمان پیش از بیهوشی سگ و گربه، AAHA 2020 AAHA 2020 Anesthesia and Monitoring Guidelines: Fasting and Treatment Recommendations
4. راهنمای بیهوشی گربه، AAFP 2018 Robertson SA et al. J Feline Med Surg 2018;20:602-634
5. راهنمای بیهوشی و پایش سگ و گربه، AAHA 2020 Grubb TL et al. J Am Anim Hosp Assoc 2020;56:59-82
6. برچسب رسمی آتیپامزول دامپزشکی 5 میلی‌گرم در میلی‌لیتر (SPC بریتانیا، 2026) VMD SPC 138469
7. برچسب رسمی پروپوفول دامپزشکی 10 میلی‌گرم در میلی‌لیتر، بدون نگهدارنده (SPC بریتانیا، 2025) VMD SPC 1120725
8. راهنمای درد WSAVA 2022 Monteiro BP et al. J Small Anim Pract 2023;64:177-254