آرام‌بخشی حیوان سالم با دکسمدتومیدین و اپیوئید

ترتیب کار

به ازای هر کیلوگرم وزن

گزینه‌های این پروتکل

اپیوئید

اپیوئید جزء این پروتکل است؛ یکی را انتخاب کنید.

• متادون بی‌دردی قوی؛ استفراغ کم
  • سگ 0.4 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵
  • گربه 0.4 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵

  همراه دکسمدتومیدین، در همان سرنگ

• مورفین بی‌دردی قوی؛ ممکن است استفراغ ایجاد کند
  • سگ 0.5 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵
  • گربه 0.2 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵

  همراه دکسمدتومیدین، در همان سرنگ

• بوپرنورفین بی‌دردی متوسط و طولانی؛ شروع کند
  • سگ 0.02 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵
  • گربه 0.02 میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵

  همراه دکسمدتومیدین، در همان سرنگ

زمان‌ها

• آرام‌بخشی با یک نوبت تزریق: 30 تا 90 دقیقه¹
• اثر متادون: 2 تا 4 ساعت⁵

مثلث بیهوشی این پروتکل

درصد هر ضلع اندازه‌گیری نیست، بلکه درجهٔ کیفی منابع است: کامل 100، خوب 75، نسبی 50، کم 25، ندارد صفر. درصد به اوج اثر پس از تزریق مربوط است، نه به کل مدت.

• بیهوشی از دست رفتن هوشیاری — 0% (ندارد)
  • این پروتکل آرام‌بخش است، نه بیهوش‌کننده: آرام‌بخشی متوسط می‌دهد و کار بی‌آنکه حیوان هوشیاری‌اش را از دست بدهد انجام می‌شود.^4,5
  • اگر بیهوشی لازم است، داروی القای وریدی به آن افزوده می‌شود.¹
  • اپیوئید همراه آگونیست آلفا-2 آرام‌بخشی را بیشتر می‌کند، ولی بیهوشی ایجاد نمی‌کند.^4,6
• بی‌دردی مهار درد — 75% (خوب)
  • دکسمدتومیدین بی‌دردی ایجاد می‌کند، ولی بی‌دردی آن کمکی و کوتاه‌تر از آرام‌بخشی آن است.⁶
  • اپیوئید بی‌دردی اصلی را می‌دهد و دکسمدتومیدین آن را تقویت می‌کند.^1,6
  • برای اقدام دردناک، بی‌حسی موضعی را هم تا جای ممکن به کار ببرید.⁵
• شلی عضلانی شل شدن عضله‌ها — 50% (نسبی)
  • آگونیست‌های آلفا-2 شلی عضله ایجاد می‌کنند؛ حیوان آرام است، ولی بیهوش نیست.⁶

فشار خون: ابتدا بالا، سپس عادی یا پایین

• دکسمدتومیدین فشار خون را ابتدا بالا می‌برد و سپس به حد عادی یا کمتر برمی‌گرداند و ضربان قلب را کم می‌کند؛ اپیوئید هم ممکن است ضربان قلب را کم کند.^2,5
• دکسمدتومیدین ↑↓ ابتدا بالا، سپس پایین: فشار خون را ابتدا بالا می‌برد و سپس به حد عادی یا کمتر از آن برمی‌گرداند؛ ضربان قلب را کم می‌کند.²

پیش از شروع: منع مصرف

• منع مصرف دکسمدتومیدین را در این موارد ندهید: بیماری قلب و عروق، بیماری شدید سیستمیک، حیوان رو به مرگ، و حساسیت به دارو.²

احتیاط‌ها و نکته‌ها

• احتیاط این ترکیب صرفاً آرام‌بخش است: برای معاینه، عکس‌برداری و اقدام‌های غیرتهاجمی با درد خفیف تا متوسط است، نه برای جراحی یا لوله‌گذاری؛ برای آن‌ها بیهوشی لازم است.^2,4
• احتیاط این پروتکل برای حیوان سالم است. در حیوان بیمار یا ضعیف، دکسمدتومیدین را فقط پس از سنجیدن خطر و سود بدهید.²
• احتیاط دکسمدتومیدین ضربان قلب را کند می‌کند و ممکن است ریتم آن را نامنظم کند؛ اپیوئید هم ضربان قلب را کم می‌کند. ضربان و ریتم قلب را پایش کنید.^1,2,6
• احتیاط آتروپین یا داروی آنتی‌کولینرژیک دیگر را همراه دکسمدتومیدین ندهید، مگر کندی ضربان و افت فشار خون با هم رخ دهند؛ ممکن است فشار خون بسیار بالا برود.^2,4,6
• احتیاط در دیابت، بیماری کبد یا کلیه، فشار خون پایین یا بالا، و پس از ضربه (تروما)، دکسمدتومیدین را با احتیاط بدهید.⁶
• احتیاط اپیوئید ممکن است تنفس را تضعیف و ضربان قلب را کم کند؛ تنفس و ضربان قلب را پایش کنید و اکسیژن آماده باشد.⁵
• احتیاط دمای بدن را پایش کنید و حیوان را در طول بیهوشی و بازگشت گرم نگه دارید.²
• احتیاط دکسمدتومیدین را دوباره تزریق نکنید؛ برای اقدام طولانی‌تر، بیهوشی را با داروی استنشاقی ادامه دهید.^1,2
• احتیاط مصرف دکسمدتومیدین در آبستنی و شیردهی توصیه نمی‌شود.²
• نکته این ترکیب برای آرام کردن حیوان ناآرام یا تهاجمی هم به کار می‌رود.¹
• نکته دکسمدتومیدین و اپیوئید را می‌توان در یک سرنگ کشید.¹

داروهای برگشت‌دهنده و اورژانس

• آتیپامزول برگرداندن اثر دکسمدتومیدین

  شکل 5 میلی‌گرم در میلی‌لیتر، دامپزشکی

  • عضلانی (IM): سگ: 10 برابر مقدار دکسمدتومیدین؛ گربه: 5 برابر مقدار دکسمدتومیدین^2,7
  • اگر لازم بود، در پایان اقدام یا اگر اثر دکسمدتومیدین تهدیدکنندهٔ حیات شد، عضلانی بدهید. آرام‌بخشی، بی‌دردی و اثر قلبی و تنفسی دکسمدتومیدین برمی‌گردد و حیوان معمولاً تا 15 دقیقه بیدار می‌شود و می‌ایستد.^2,7
  • اگر اقدام دردناک بود، درد را جداگانه درمان کنید، چون بی‌دردی دکسمدتومیدین هم برمی‌گردد. پس از تزریق، حیوان را در جایی آرام بگذارید؛ در سگ، در 10 دقیقهٔ نخست افت گذرای فشار خون دیده شده است.^6,7
• نالوکسان برگرداندن اثر متادون یا مورفین

  آمپول 0.4 میلی‌گرم در 1 میلی‌لیتر

  • وریدی یا عضلانی: 0.002 تا 0.02 میلی‌گرم بر کیلوگرم¹
  • کمترین مقدار برای برگشت نسبی و بیشترین برای برگشت کامل است. با برگشت اپیوئید، بی‌دردی آن هم کم می‌شود یا از بین می‌رود؛ درد را دوباره بسنجید.^1,4

منابع

1. کتاب بیهوشی و بی‌دردی دامپزشکی Lumb & Jones، ویرایش ششم 2024، فصل 59 (سگ و گربه) Lamont L et al. (eds). Wiley 2024
2. برچسب رسمی دکسمدتومیدین دامپزشکی 0.5 میلی‌گرم در میلی‌لیتر (SPC بریتانیا، 2025) VMD SPC 3080104
3. جدول ناشتایی و درمان پیش از بیهوشی سگ و گربه، AAHA 2020 AAHA 2020 Anesthesia and Monitoring Guidelines: Fasting and Treatment Recommendations
4. راهنمای بیهوشی گربه، AAFP 2018 Robertson SA et al. J Feline Med Surg 2018;20:602-634
5. راهنمای بیهوشی و پایش سگ و گربه، AAHA 2020 Grubb TL et al. J Am Anim Hosp Assoc 2020;56:59-82
6. راهنمای درد WSAVA 2022 Monteiro BP et al. J Small Anim Pract 2023;64:177-254
7. برچسب رسمی آتیپامزول دامپزشکی 5 میلی‌گرم در میلی‌لیتر (SPC بریتانیا، 2026) VMD SPC 138469